Wetenschap van het dagelijks leven
Archief

april 2022

a

nieuwe taal leren? gebruik deze 7 wetenschappelijke ’taalhacks’

n

Snel een nieuwe taal leren? Uit steeds meer wetenschappelijke studies blijkt dat een luie, tegendraadse aanpak werkt.

Dat klinkt misschien te mooi om waar te zijn, maar het is echt zo. Een voorbeeldje: welke vreemde taal je ook leert, de zinnen in het dagelijks taalgebruik bestaan voor ongeveer 50 procent uit de 300 meest gebruikte woorden. Traditionele leermethodes houden daar geen rekening mee.

Nieuwe taal leren? Doe het anders

De lessen zijn bij deze methodes vaak ingedeeld in thema’s, zoals boodschappen doen en familiefeestjes. Je leert daardoor woorden als banaan en achterneef terwijl je die in de praktijk nauwelijks zult gebruiken.

Maar hoe leer je een nieuwe taal dan wél efficiënt? Simpel: drink wijn, zing veel en stamp vooral géén woordjes en rijtjes in je hoofd. Hieronder lees je 7 verrassende tips van wetenschappers om snel een vreemde taal onder de knie te krijgen. 

Tip 1: Leer alleen woorden die ertoe doen

Het Amerikaanse talenwonder Gabriel Wyner (operazanger en vloeiend spreker van Italiaans, Frans, Russisch, Frans en Duits) biedt een alternatieve methode in zijn boek Taalhacker, dat barst van de verrassende technieken om een nieuwe taal snel in je hoofd te krijgen. Hij raadt aan om zogenoemde frequentielijsten te leren met de 100, 500 of 1000 meest gebruikte woorden in een taal. Wyner biedt deze lijst aan op zijn website. Zijn lijst met veelgebruikte woorden bevat alleen basale begrippen als man, vrouw, auto, boom, doen, maken, gaan, lopen. ‘Als je 1000 van deze woorden leert, herken je al 75 procent van wat je leest in je nieuwe taal’, aldus Wyner.  

Tip 2: Kijk plaatjes

Als je de woordlijsten voor het eerst doorneemt, helpt het om al je zintuigen te gebruiken: kijk bijvoorbeeld naar bijpassende plaatjes en maak gebaren. Onderzoekers van het Max Planck Instituut hebben aangetoond dat je op die manier meer onthoudt. Ze lieten proefpersonen begrippen uit een fictieve taal leren (zodat niemand een voorsprong had). Sommige deelnemers kregen de woorden en betekenissen alleen te zien en te horen op de computer. Andere proefpersonen moesten bijbehorende gebaren maken en zagen ook plaatjes verschijnen van de voorwerpen die met de woordjes werden aangeduid. Die laatste groep onthield veel meer van de vreemde begrippen. 

Het kan dus geen kwaad om een klein beetje extra moeite te doen bij het leren van een nieuwe taal. Zoek bij elk woordje dat je leert een afbeelding op Google Images. Bijvoorbeeld een specifieke afbeelding van een grappige kater bij het Spaanse het woord voor kat (gato). Je koppelt het woord dan aan een kat die je zelf hebt gekozen.. Daardoor kweek je een meer specifieke en beter oproepbare herinnering.

Tip 3: Begin meteen met overhoren.

Besteed geen uren aan het in je hoofd stampen van woorden. Wees lui: neem ze hooguit één keer door en begin jezelf meteen te overhoren. De Amerikaanse psycholoog Henry Roediger toonde met een studie in 2006 aan dat woorden dan beter blijven hangen.

Hij gaf proefpersonen de opdracht om teksten en woordenlijsten te memoriseren. Deelnemers die de stof meerdere malen doornamen, boekten op korte termijn goede resultaten: de volgende dag hadden ze 82 procent onthouden. Maar die kennis zakte snel weg. Na een week herinnerden ze zich nog maar 40 procent van het materiaal.

Proefpersonen die na één snelle leessessie meteen begonnen met zelfoverhoringen, herinnerden zich na 24 uur wat minder van de lesstof (75 procent), maar na zeven dagen was ruim 60 procent blijven hangen. Wel zo handig, aangezien je een taal vooral op de lange termijn gebruikt. Een verklaring voor het zogenoemde ’testeffect’ is nog niet gevonden. Wetenschappers vermoeden dat jezelf snel en veel overhoren goed werkt, omdat je je hersenen dan actiever uitdaagt dan bij simpelweg woordjes stampen.   

tip 4: gebruik je fantasie bij grammatica

Zelfbedachte verhaaltjes met beroemdheden kunnen je helpen om lastige grammatica van een nieuwe taal onder de knie te krijgen. Neem de zeer uiteenlopende vervoeging van Engelse werkwoorden in de verleden tijd. Sommige volgen het patroon teach/taught/taught (leren) terwijl anderen wordt vervoegd als steal/stole/stolen (stelen), of cut/cut/cut (snijden). 

Al die rijtjes van buiten leren is saai en omslachtig. Gabriel Wyner van het boek Taalhacker raadt aan om bij alle werkwoorden die op dezelfde manier worden vervoegd een beeld met een sportheld of filmster te verzinnen. Zo volgen vangen (catch) en kopen (buy) hetzelfde patroon als teach. Bij deze werkwoorden denk je bijvoorbeeld aan Arnold Schwarzenegger. Stel je voor dat Arnold iets koopt bij de Albert Heijn, of een grote skippybal vangt. 

Bij werkwoorden die het patroon van steal volgen, neem je een andere beroemdheid in gedachten, bijvoorbeeld Epke Zonderland. In die verhalen steelt Zonderland iets uit een winkel, of spreekt hij voor een groot publiek (speak/spoke/spoken). Die opvallende beelden nemen je hersenen beter op dan saaie rijtjes. Al snel komt er bij elk werkwoord en een beroemdheid naar boven, en weet je hoe je moet vervoegen. “Binnen een week of twee kún je de vreemde escapades van Arnold Schwarzenegger en zijn legertje werkwoorden niet eens meer vergeten”, aldus Wyner. 

5 – nieuwe taal leren? Zing je eerste zinnen

Zing veel onder douche als je een nieuwe taal leert. Al klinkt het voor geen meter, het verbetert in ieder geval je uitspraak en je taalverwerving. Onderzoekers van de Universiteit van Edinburgh lieten in 2013 twee groepen van 20 proefpersonen eenvoudige zinnen repeteren in het Hongaars, een taal die ze nooit hadden gesproken. 

Bij het experiment dreunde de eerste groep de zinnen simpelweg op. De overige deelnemers zongen alle Hongaarse teksten uit volle borst. 

Verrassend genoeg bleken de mensen in de zanggroep daarna significant beter te presteren bij een overhoring. Ze hadden een betere uitspraak en herinnerden zich de zinnen beter. Hoofdonderzoekster Karen Ludke wil meer onderzoek doen om het effect te verklaren. “Mogelijk vormt de melodie bij het zingen een soort geheugensteuntje voor het menselijk brein.” 

Tip 6: Spreek tongbrekers achterstevoren uit 

Hoe exotischer de taal, hoe meer tongbrekers je zult tegenkomen in een nieuwe taal. Het Russische woord voor ‘in elkaar krimpen’ is bijvoorbeeld vzdrognoe. Operazangers trainen op dit soort lastige klankcombinatie door ze van achter naar voren te leren.

Vzdrognoe krijg je misschien niet over je lippen, maar noe vast wel. Vervolgens oefen je met het uitspreken van gnoe. Als dat er eenmaal inzit voeg je nog een klank toe en nog één. Het voordeel van deze ‘omgekeerde leermethode’ is dat je steeds opnieuw het uiteinde van de tongbreker oefent. ‘Daardoor wordt het steeds makkelijker het woord correct en automatisch af te maken’, schrijft Wyner in Taalhacker. ‘Je hoeft steeds maar heel even aandacht te besteden aan de nieuwe klank, waarna je tong automatisch de rest van het woord afmaakt.’  

Tip 7: Alcohol helpt (tot op zekere hoogte)

Te onzeker om iemand aan te spreken in je nieuw geleerde taal? Drink drie of vier wijntjes.  Psycholoog Alexander Guiora liet 87 Amerikaanse studenten aan de Universiteit van Michigan verschillende hoeveelheden alcohol drinken voordat ze een spreekvaardigheidstest in het Thais maakten. De deelnemers die 48 gram alcohol (ongeveer 4 glazen wijn) tot zich namen, waren daarna zo ontspannen dat ze de Thaise woorden beter uitspraken dan deelnemers die niets hadden gedronken. De studie is een beetje gedateerd (1973), maar te leuk om te negeren. Wordt alleen niet té overmoedig met de wijn: proefpersonen die meer dan het equivalent van vier glazen wijn tot zich namen, presteerden juist slechter. 

Lees ook: Zelf een nieuwe taal bedenken? Dit is Toki Pona, een bedachte taal met 134 woorden

Wat zijn de meest zeldzame dieren op aarde?

W

Wat zijn de meest zeldzame dieren op aarde? En hoeveel exemplaren van deze soorten zijn er nog over? Die vragen kwamen bij me op toen ik onlangs het logo van het Wereld Natuur Fonds weer eens voorbij zag komen op televisie. Het is anno 2022 nog steeds een afbeelding van een reuzenpanda.

De zeldzaamste dieren: kijk verder dan de reuzenpanda

Maar is dat logo nog wel van deze tijd? De reuzenpanda is niet langer één van de meest bedreigde diersoorten op aarde. Sterker nog: het gaat behoorlijk goed met de soort. In China leven nu ongeveer 1864 reuzenpanda’s in het wild. En dat aantal groeit elk jaar. China heeft de reuzenpanda zelfs al van de lijst van bedreigde diersoorten afgehaald.

Dan blijft de vraag over: wat zijn volgens wetenschappers op dit moment dan wel de meest zeldzame soorten op aarde? En – tussen haakjes – hoeveel exemplaren van deze diersoorten leven nog in het wild? Hieronder vind je een top 9 met filmpjes waarop je de zeldzame dieren kunt bewonderen.

(Lees ook: waarom de naakte molrat ons kan helpen om langer te leven)

Grote Ivoorsnavelspecht (1?)

Is het een fabeltje? Of fladdert er echt nog een grote ivoorsnavelspecht door de wouden van de Amerikaanse staat Arkansas? In 2002 kwam een onderzoeksteam met twee bewijzen: een filmopname waarop de vogel te zien zou zijn en een geluidsband met typisch gezang.

Toch is lang niet iedereen overtuigd dat de ivoorsnavelspecht nog bestaat. Het dier zou uitgestorven zijn, omdat zijn leefgebieden (oerbossen met hardhout) in het zuiden van de Verenigde Staten bijna allemaal zijn verdwenen. De laatste tijd worden er wel steeds meer grootscheepse zoekacties georganiseerd door vogelliefhebbers in Arkansas.    

Californische bruinvis (10)

De Californische bruinvis – ook wel vaquita (Spaans voor ‘koe’) – genoemd, komt alleen nog voor in de Golf van Californië. De dieren zwemmen graag in ondiepe wateren en sterven daarom massaal in de netten van vissers. Bij de laatste telling in 2018 waren er nog maar 10 exemplaren van deze soort over.

Het zou doodzonde zijn als deze zeldzame dieren uitsterven. De Californische bruinvis is het kleinste zeezoogdier ter wereld. Volwassen exemplaren worden slechts anderhalve meter lang, hun pasgeboren jongen zelfs maar 0,7 meter. Door de lokale bevolking wordt het dier ook wel ‘vaquita’ genoemd. Dat is Spaans voor ‘kleine koe’.

Rode wolf (30)

Ooit jaagden rode wolven over bijna alle vlaktes in het oosten van de Verenigde Staten. Maar in de jaren zeventig leken de dieren definitief door de mens verdreven naar dierentuinen. Sinds 1989 staat de hondachtige toch weer op eigen benen. Na een uitgebreid fokprogramma hebben wetenschappers enkele tientallen rode wolven uitgezet in beschermde bos- en moerasgebieden in North-Carolina en Florida. Daar lijken de zeldzame dieren zich op hun plek te voelen, al zijn er ook problemen. Zo proberen wolven soms uit de natuurparken te trekken. Sommige omwonenden komen daarom in opstand tegen het project.  

De Gobibeer (40)

De gobibeer is een bijna uitgestorven ondersoort van de bruine beer. Het dier is vernoemd naar zijn leefgebied, de Gobi-woestijn in Mongolië. Op dit moment leven daar nog maar ongeveer 40 exemplaren.

De dieren verschuilen zich in tegenstelling tot bruine beren niet in bossen. Ze trekken over woestijnachtige vlaktes waar ze vooral planten met bessen en wortels eten. Maar door de toenemende mijnbouw in hun leefgebied, wordt het steeds lastiger voor de beren om voedsel te vinden. Het is de meest bedreigde beer op aarde.

Javaanse neushoorn (80)

Om Javaanse neushoorns te bestuderen, moeten  wetenschapper steeds meer trucs uit de kast halen. Alleen met verborgen camera’s in het regenwoud lukt het soms om er één van de 65 tot 80 overgebleven dieren in Indonesië op beeld vast te leggen. In het verleden zijn veel Javaanse neushoorns in handen gevallen van plaatselijke kwakzalvers, die de hoorns van de dieren gebruikten als medicijn tegen koorts. Een streng jachtverbod moet neushoornpopulatie doen stijgen. Maar dat wel even duren, want de dieren zijn niet bepaald vruchtbaar. Een vrouwtje krijgt hooguit één kalf per vijf jaar. 

Cross rivergorilla (300) 

De zeldzaamste aap ter wereld is tegelijkertijd het favoriete gerecht van steeds meer mensen in West Afrika. De zogenaamde Cross Rivergorilla is te herkennen aan zijn brede nek en kleine schedel. Vanwege zijn grote, logge lichaam is hij een makkelijke prooi voor jagers die op ´bushmeat´ uit zijn. Maar ook bosbranden en de aanleg van wegen brengen de diersoort in gevaar. Op dit moment leven er nog ongeveer 300 Cross River Gorilla´s in Kameroen en Nigeria. Natuurbeschermers werken hard om de lokale bevolking meer over de gorilla´s te leren, ook willen ze de leefgebieden van de dieren beter beveiligen.  

Mekong Reuzenmeerval (300?)

De Mekong reuzenmeerval zie je niet zomaar over het hoofd. Toch is de grootste zoetwatervis ter wereld (soms 300 kilo zwaar) steeds minder vaak te bewonderen. Wetenschappers schatten dat er nog maar enkele honderden van de dieren in leven zijn. De meervallen komen alleen nog voor in Thailand, Vietnam en Cambodja. Vooral vissers zitten de zeldzame dieren dwars. Maar ook door de aanleg van dammen in de rivier de Mekong slinkt hun leefgebied. In 2006 beloofden alle Thaise vissers dat ze ter ere van de 60e  verjaardag van hun koning nooit meer een meerval zouden doden. Maar of die belofte de vis kan redden is de vraag… 

Siberische tijger (400)

De Siberische tijger lijkt gebouwd om te overleven. De grootste katachtige ter wereld is ijzersterk en kan temperaturen aan van 40 graden boven nul tot 25 graden onder het vriespunt. Maar de tijger heeft één probleem: de mens. De huiden van de dieren werden lang verhandeld als kleden, van hun botten werd ´tijgerwijn´ gemaakt en zelfs hun geslachtsdelen deden het goed als medicijn. De 400 wilde Siberische tijgers die niet zijn geslacht, lopen rond in het zuidoosten van Rusland, één van de weinige plekken waar de oerbossen nog dicht genoeg zijn  voor de dieren. Maatregelen zoals een jachtverbod en campagnes van dierenbeschermers moeten de soort er weer bovenop krijgen.

Californische Condor (500)

De Californische Condor leeft nog dankzij één van de meest extreme reddingsoperaties die ooit is uitgevoerd voor een diersoort. Boeren schoten er in de vorige eeuw zo veel neer, dat er in 1982 nog maar 22 over waren. Dierenbeschermers namen geen risico met de overgebleven dieren. Ze besloten om de 22 condors te vangen en in een gecontroleerde omgeving te laten broeden. Rond 1995 werd de eerste groep jonkies vrij gelaten. Nu leven er weer zo´n 500 Californische condors in het westen van de Verenigde Staten en lijkt het grootste gevaar geweken voor de vogel.     

Lees ook:
Dit zijn de meest zeldzame planten in Nederland
– Dit zijn de oudste bomen ter wereld

Toki Pona: zo bedenk je een nieuwe taal

T

Ale li pona! Deze woorden komen uit een kunstmatige taal: Toki Pona. Je hoeft er maar 137 woorden voor te leren. Toen ik nog voor NRC Handelsblad werkte als freelance journalist interviewde ik de uitvinder: taalkundige Sonja Lang

Ze bedacht de taal om dichter bij haar gevoel te komen. Het interview is me altijd bijgebleven, daarom plaats ik het hieronder. Onder het interview kun je ook een korte basiscursus Toki Pona volgen.

(Lees ook: Nieuwe taal leren? Met deze taalhacks doe je dat razendsnel)

Toki Pona: een interview met de bedenker

Waarom bedacht je een eigen taal? 
Sonja Lang: De meeste talen zijn onnodig ingewikkeld. Er zijn veel woorden die vaak bijna hetzelfde betekenen. Als je iets probeert te zeggen, beland je in een brei van uitdrukkingen en woorden.  Daardoor wordt het vaak moeilijker om uit te drukken wat je precies voelt of ziet. Ik had daar last van toen ik in 2001 door een depressie ging. Het was moeilijk om dicht bij mezelf te blijven als ik met mensen praatte. Ik heb daarom simpelere taal bedacht, die bestaat uit maar 137 woorden: Toki Pona. Het betekent ‘goede taal’. Eigenlijk is het ook een soort oertaal. Met minder woorden kun je vaak meer zeggen. Inmiddels heb ik twee instructieboeken over de taal geschreven.    

Maar doe je dat, een nieuwe taal ontwerpen?  
Ik heb een lijst van oerwoorden gemaakt: woorden die in elke taal voorkomen en die de basisbegrippen van onze samenleving beschrijven, zoals persoon, bos, dier, groot, klein, boos, lief, mooi, lelijk. Door die begrippen te combineren kun je alles zeggen. Voor het woord kind bestaat bijvoorbeeld geen apart woord. Je combineert ‘jan’ – dat betekent persoon – en ‘lili’ – dat betekent klein. Jan lili is dus de omschrijving voor kind. 

Van seks tot slapen

Heb je die woorden allemaal zelf verzonnen?
Ja, voor de klanken heb ik me laten inspireren door bestaande talen, waaronder het Nederlands. Het woord ‘slapen’ is bijvoorbeeld ‘lape’ in Toki Pona. En schilderen betekent ‘sitelen’. Sommige woorden heb ik ook helemaal zelf bedacht – zoals ‘unpa’. Dat vond ik gewoon leuk klinken. ‘Unpa’ is het woord voor liefde en seks. 

Wat is je doel met deze taal? Hoop je dat een wereldtaal wordt?
Nee, Toki pona is natuurlijk niet altijd even handig als communicatiemiddel. Daar zijn andere kunsttalen voor, zoals Esperanto. Toki Pona meer een taal die je op persoonlijk vlak kan helpen, je moet het zien als iets spiritueels. 

Eigenlijk heb ik Toki Pona vooral voor mezelf bedacht. Ik heb in 2001 wel een website gemaakt waarop ik de woorden en de structuur van de taal uitleg. Ik dacht dat niemand er naar zou kijken. Maar na een paar maanden kreeg ik opeens mailtjes van mensen die ook Toki Pona hadden geleerd. Nu praten we de taal op internet. Er zijn nu enkele honderden mensen die de taal spreken. Soms ontmoeten we elkaar. Het is zelfs wel eens gebeurd dat ik iemand tegen kwam, die zomaar Toki Pona tegen me begon te spreken toen hij mijn naam hoorde.  

Basiscursus: Toki Pona in drie minuten

Hieronder volgt een korte basiscursus Toki Pona. Je gaat leren om zinnen te maken in deze nieuwe taal. Daarvoor moet je wel eerst een paar van de 137 woorden uit de taal leren. Hier volgt een kort rijtje:

mi – ik
sina – jij
jan – iemand, mens, persoon 
moku – eten, drinken
pona – goed, simpel, iets maken, repareren 
suli – groot. lang, belangrijk

Hoe maak je een zin?

Eén van de opvallendste kenmerken van Toki Pona is dat je nooit het werkwoord ‘zijn’  gebruikt. Het bestaat namelijk niet. Dat klinkt gek, maar het is wel zo makkelijk.

‘Ik ben goed’ wordt gewoon: mi pona
‘Ik ben groot’ vertaal je als: mi sulu

Meerdere betekenissen

Iets anders dat opvalt aan Toki Pona: woorden hebben vaak meerdere betekenissen. Zo betekent ‘suli’ niet alleen ‘groot’ in letterlijke zin, maar ook ‘groot’ in de zin van ‘belangrijk’. En ‘suli’ kan zelfs ‘lang’ en ‘vet’ betekenen. 

Bijna alle woorden in de taal kun je op meerdere manieren uitleggen. Dit is natuurlijk een beetje verwarrend. Maar het heeft ook voordelen. Je hoeft maar heel weinig woorden te kennen om de taal te spreken (er zijn er maar 118 in totaal). Verder blijf je volgens de sprekers van Toki Pona veel dichter bij jezelf als je de taal spreekt. Kortom: je kunt een verhaal niet mooier of moeilijker maken dan het is.  

Werkwoorden 

Ook werkwoorden hebben niet altijd dezelfde betekenis. Soms kan een werkwoord ook worden gebruikt als zelfstandig naamwoord. ‘Mi moku’ kan bijvoorbeeld betekenen: ‘Ik eet’. Maar ook: ‘Ik ben voedsel’ 

‘Sina pona’ kan betekenen: ‘ik ben goed’ (zelfstandig naamwoord). Maar ook ‘ik maak dat goed’, oftewel: ‘ik repareer’ (werkwoord). 

Verwarrend? Je zult al snel merken dat je door de context van een zin eigenlijk nooit naar een betekenis van een woord hoeft te raden. ‘Mi moku’ betekent in de praktijk bijna altijd ‘Ik eet’, want wie zegt er nu ooit: ‘Ik ben voedsel.’ 

Oefenzinnen 

Probeer de volgende zinnen te vertalen in Toki Pona 

Ik ben aan het eten
Jij bent dik 
Jij bent goed

Kijk de video om nog meer over Toki Pona te leren. (Scroll naar beneden voor de antwoorden op de oefenzinnen) 

|
|
|
|
|
|
|
|
|
Lees ze hier:

Ik ben aan het etenMi moku
Jij bent dik Sina suli
Jij bent goedSina pona

Lees ook:
Dit zijn de oudste bomen van Nederland
Nieuwe taal leren? Gebruik deze 7 ’taalhacks’

Mijn oma heeft Alzheimer, kunnen we dat ooit behandelen?

M

Wat is Alzheimer? En kunnen we het ooit behandelen? Dat is een vraag die de laatste tijd actueel is voor mij, door mijn oma.

‘Waar is mijn kamer? Ik weet niet meer waar ik heen moet?’

Dat is het eerste wat mijn 87-jarige oma zegt als ik haar bezoek in het verzorgingstehuis. Ze weet dat ze Alzheimer heeft, maar soms vergeet ze dat. Op heldere momenten is ze zich wel bewust van haar ziekte, en kan ze erover mijmeren. Bijvoorbeeld als ze zich haar kleinkinderen niet meer voor de geest kan halen.

“Ja, nu je zegt dat ze Rowin en Maira en Jayme heten, weet ik het weer gewoon. Gek he? Net wist ik echt niet. Zou het nog erger worden dan dit? Soms weet ik niet meer hoe ik ergens gekomen ben, dat vind ik zo raar. Maar jou herken ik nog gewoon, Dennis.”

Even kijkt ze me helder aan, dan zie ik haar ogen naar houvast zoeken in de omgeving. Even later noemt ze me Martien, dat is haar broer. Ik vind het triest en fascinerend tegelijk. Wat gebeurt er precies in haar hoofd? Wat is Alzheimer? En kunnen we het ooit behandelen? Dat zocht ik ooit uit voor een verhaal in het tijdschrift Quest. Hieronder lees je een aangepaste versie.

Wat is Alzheimer?

De ziekte van Alzheimer werd in 1901 voor het eerst beschreven door de Duitse psychiater Alois Alzheimer. Hij stuitte in een verpleeghuis in Frankfurt op de 50-jarige Auguste Deter, die haar achternaam was vergeten en zich niet meer kon herinneren dat ze was getrouwd.

Ook had de vrouw moeite om alledaagse dingen te benoemen: ze herkende zelfs haar eten niet meer. Na een ziekbed van drie jaar overleed Deter en onderzocht Alzheimer haar hersenen onder een microscoop.

Wat hij zag, liet hem niet meer los: de hersenschors van Deter was bezaaid met bruine klontjes en het weefsel was op veel plaatsen afgestorven. In haar brein waren letterlijk gaten ontstaan.

De arts Alzheimer overleed in 1915, maar het onderzoek naar de aandoening die hij op het spoor kwam, is honderd jaar na zijn dood nog in volle gang.

De bruine klontjes die Alois Alzheimer aantrof in het brein van Auguste Deter, vormen zich in de hersenen van bijna alle patiënten. Dat is inmiddels gebleken uit talloze studies, zo vertelt Marc Petit, directeur van de Internationale stichting Alzheimer Onderzoek. “Het zijn ophopingen van eiwitten, afvalstoffen die eigenlijk helemaal niet in het brein thuishoren en ervoor zorgen dat hersencellen afsterven.”

Wat zijn de symptomen?

Bij gezonde mensen komen deze plakken van eiwit dan ook niet of nauwelijks voor in de hersenen. Maar waarom de eiwitplakken bij mensen met Alzheimer wel in overvloed ontstaan, vaak al jaren voordat de ziekte zich manifesteert, weten we nog steeds niet.

Onder invloed van de plakken met eiwit veranderen de hersenen van Alzheimerpatiënten uiteindelijk in een gatenkaas, net als bij de eerste beschreven patiënt, Auguste Deter. “De open ruimtes in het hersenweefsel vallen bij iedereen op andere plekken, maar de gevolgen zijn vergelijkbaar”, aldus Petit. “Mensen houden steeds minder hersencellen over die hetzelfde werk moeten doen. Ze krijgen daardoor moeite met het onthouden van dingen en kunnen op een gegeven moment niet meer helder nadenken.”

Wat is de weg naar huis?

De ziekte van Alzheimer verloopt bij de ene patiënt sneller dan de ander, maar de aftakeling bestaat globaal gezien uit drie fases. In de beginfase vergeten mensen veel kleine dingen.

Ze kunnen zich afspraken niet herinneringen of vragen steeds hetzelfde. Naarmate er meer hersencellen afsterven, begint ook het orientatievermogen te haperen. “Patiënten weten soms even niet meer waar ze zijn, kunnen bijvoorbeeld de weg naar huis niet vinden vanuit de stad”, vertelt Petit. “Ook het herkennen van gezichten wordt dan lastiger.”

Alzheimer: hoe ga je ermee om?

Het slimste is om Alzheimerpatiënten niet steeds te confronteren met dat verlies aan kennis. “Mensen steeds vragen welke dag het ook alweer is, helpt niet”, zegt Marc Petit. “Je denkt misschien dat je hun geheugen ermee traint, maar ze raken er alleen maar gefrustreerd van als ze het goede antwoord niet weten. Je kunt ze beter vragen stellen waarop ze het antwoord nog wel weten.”

Verzorgers kunnen het beste proberen om de wereld te bekijken door de ogen van de patiënt. Het is bijvoorbeeld een bekend probleem dat mensen met Alzheimer het voedsel op hun bord soms slecht herkennen en daardoor weigeren ze te eten.

Onherkenbare visstick

“Een visstick zullen ze door de vierkante vorm niet zo snel als eten herkennen, maar een gebakken vis nog wel. Het is handig om daar rekening mee te houden”, aldus Petit. “Dan blijven mensen langer goed eten en takelen ze minder af.”  

In de laatste fase van de ziekte van Alzheimer krijgen patiënten ook lichamelijke klachten. De hersenen sturen namelijke alle organen in je lichaam aan. Sommige mensen worden worden incontinent, anderen krijgen slaapproblemen, of raken invalide. Wetenschappers werken wel aan experimentele medicijnen tegen Alzheimer, maar de resultaten zijn tot nu toe mager.

Alzheimer en geheugentraining

Het meest veelbelovend zijn experimentele medicijnen die helpen om het overschot aan eiwitten in het brein van patiënten af te breken. “In sommige gevallen lukt het om het verloop van de ziekte op die manier een heel klein beetje te vertragen, maar het is nog lang niet genoeg”, zegt Petit. 

Behandelingen zonder medicijnen zijn soms zelfs effectiever. Wetenschapsjournalist Koos Neuvel schreef een boek – Alzheimer onderzocht – over de ziekte. Tijdens de research zag hij hoe Alzheimerpatiënten in een verpleeghuis weer simpele handelingen zoals koffie zetten onder de knie kregen, nadat ze die eerder waren verleerd.

Veters strikken

Het geheim: speciale trainingen die zijn gebaseerd op nieuwe inzichten in de werking van het menselijk geheugen. “Normaal gesproken gebruiken we bij taken als koffie zetten ons zogenoemde epidisodisch geheugen, dat is gebaseerd op kennis”, zegt Neuvel. “Iemand legt ons het proces van koffie zetten uit, zodat we het begrijpen en daardoor kunnen nadoen. Maar het hersendeel dat we hiervoor nodig hebben, is vaak één van de eerste dingen die door Alzheimer wordt aangetast.

De Alzheimerpatiënten leerden opnieuw koffie zetten doormiddel van hun motorisch geheugen of spiergeheugen. Dat is het hersendeel dat we gebruiken voor ingestudeerde bewegingen, zoals het strikken van veters. “Hun begeleider liet ze het proces tientallen malen herhalen, stap voor stap”, zegt Neuvel. “Eerst de filter in de koffiezetapparaat, dan een paar schepjes koffie erin, enzovoorts, steeds opnieuw. Net zo lang totdat ze er niet meer bij na hoefden te denken en het op de automatische piloot deden, net als veters strikken.”

Komt de ziekte minder vaak voor?

Er zijn meer lichtpuntjes bij de bestrijding van Alzheimer. Mensen die vandaag de dag tussen de 60 en 90 jaar zijn, lijken iets minder kans hebben om Alzheimer te krijgen dan mensen die deze leeftijd 10 jaar geleden bereikten. Dat blijkt uit een studie van de Erasmus Universiteit in Rotterdam, waarbij wetenschappers vanaf 1990 een groep van 15.000 ouderen volgden. 

Naar een verklaring is het nog gissen. Volgens de onderzoekers wordt het brein van ouderen nu mogelijk minder snel aangetast omdat ze eerder medicijnen krijgen om hun cholesterol en bloeddruk te verlagen. “En een goede bloedtoevoer naar het brein zou de kans op dementie wel eens sterk kunnen verminderen”, zegt Koos Neuvel. 

FITNESS tegen achteruitgang?

Ook zijn er wat aanwijzingen dat lichamelijke beweging en intellectuele uitdaging bescherming kan bieden tegen de ziekte van Alzheimer. Wetenschappers aan de Universiteit van Kopenhagen lieten onlangs 200 mensen die net waren gediagnosticeerd met Alzheimer een intensief fitnessprogramma volgen. Ze bleken minder hard achteruit te gaan dan mensen die niet aan sport deden.  

Als ik mijn oma gedag zeg in het verzorgingstehuis, lijkt het wel alsof ze zich realiseert dat ik me ook druk maak om haar ziekte, en de vraag of die ooit te stoppen valt. “Wat fijn dat je er was. Nu zie je natuurlijk wel hoe je zelf eindigt als je oud bent. Maar maak je geen zorgen: gelukkig wordt iedereen op een andere manier oud.”

Mijn oma is inmiddels overleden.

Lees ook:
Dit zijn zeven meest zeldzame planten in Nederland
– Waarom ik beter kan jongleren dan mijn broertje

Deze 7 zeldzame planten sterven bijna uit in nederland

D

Eén van de meest zeldzame planten van Nederland groeit op een geheime locatie. Slechts een paar mensen in Nederland weten waar je de zogenoemde berggamander kunt vinden.

Ze komen aan het woord in deze podcast van NRC, die ik onlangs luisterde. Het verhaal intrigeerde me. Het zou zo uit een boek kunnen komen. Want wat is er aan de hand? 

Wetenschappers van de Radboud Universiteit Nijmegen hebben eind 2021 een paar stekjes van een berggamander geplant in Limburg. De exacte locatie moet strikt geheim blijven om te voorkomen dat mensen de stekjes beschadigen of stiekem meenemen naar huis.

Zeldzame planten: van berggamander tot wilgalant

De berggamander is misschien wel de meest zeldzame plant van Nederland. Het is een kleine struik met lange stengels waar kleine puntige blaadjes aan groeien. Tot voor kort groeide er maar één exemplaar in ons land, op een rotswand van de Bemelerberg in het zuiden van Limburg. 

Dat plantje werd in de jaren twintig van de vorige eeuw al ontdekt door twee biologen. Ze publiceerden er in de jaren twintig van de vorige eeuw een wetenschappelijke studie over in het tijdschrift De levende natuur. Dat artikel kun je hier nog vinden.  

De eenzame berggamander op de Bemelerberg was destijds al het enige exemplaar van de soort in Nederland. En dat bleef zo, bijna 100 jaar lang. Kortom: van alle zeldzame planten is dit wel de meest unieke. 

Er had maar één schaap een flinke hap van de struik hoeven nemen. Er had maar één verdwaalde vandaal de wortels uit de grond hoeven trekken. De berggamander was dan van een zeldzame plant gedegradeerd tot een in Nederland uitgestorven plant. 

Wat als zeldzame planten uitsterven?

Inmiddels heeft die ene berggamander versterking gekregen. De wetenschappers die de nieuwe stekjes op de Bemelerberg hebben geplant, willen voorkomen dat de soort uit Nederland verdwijnt. Misschien denk je: wat maakt dat uit, een plantje meer of minder?

Maar volgens projectleider Nils van Rooijen is de kans groot dat andere organismen in het ecosysteem afhankelijk zijn van de berggamander. Dat kunnen bijvoorbeeld bladluizen zijn, of specifieke insecten. Als de zeldzame plant uitsterft, kunnen deze diertjes ook uit de omgeving verdwijnen.  

Hoewel er nu wat meer berggamanders in Nederland groeien, staat de plantsoort nog steeds op de Rode lijst van zeldzame planten. Ook hebben de wetenschappers zaden van de berggamander opgeslagen in de Nationale Zadencollectie, een soort archief van alle bedreigde plantsoorten in Nederland.  

Dit zijn nog 5 zeldzame planten

Mochten de plantjes op de Bemelerberg toch niet overleven, dan kunnen er dus opnieuw stekjes worden geplant.  En mocht je toch in de verleiding komen om naar Limburg te trekken om een berggamander te plukken voor je privécollectie van zeldzame planten…

Bespaar jezelf de moeite. De Bemelerberg is een beschermd natuurgebied. Je mag alleen naar binnen onder begeleiding van een boswachter. Als je zeldzame planten wil ontdekken, kun je wel elders je geluk beproeven.   

Dit zijn nog 4 zeldzame planten in Nederland die al bijna opgegeven waren.  

Rood bosvogeltje 

Dit kleine plantje met een paarse orchidee-achtige bloem is sinds kort weer terug in Nederland. Er zijn een paar exemplaren aangeplant in de Tenellaplas bij Rockanje.  

De wilgalant

Deze prachtige gele bloem met lange stengelachtige bladeren komt alleen nog sporadisch voor in Zuid-Limburg. Sommige wetenschappers vermoeden zelfs dat de bloem inmiddels is uitgestorven.  

Brede raai

Deze bijzondere ‘eenjarige plant’ met eiervormige bladeren voltooit zijn levenscyclus binnen een jaar. De plant komt alleen nog af en toe voor in Zuid-Limburg.

Akkerviltkruit 

Deze mysterieuze plant met trosvormige stengels en dunne witte beharing was al opgegeven door wetenschappers. Maar inmiddels groeien er weer enkele exemplaren langs de Duitse grens in Limburg en Twente. 

Smal longkruid

Klinkt als onkruid, maar dat is het zeker niet. Deze planten met paarse bloemen vind je sinds kort weer in Beek-Ubbergen op de Wylerberg.

Rode bremraap

Deze plant is extra bijzonder. Het is een parasiet met schubvormige bladeren die zich vastmaakt aan de wortels van andere planten. Toch zijn onderzoekers dolblij als ze er eentje vinden, zo blijkt uit het filmpje hieronder.

Lees ook:
– Dit zijn de 5 oudste bomen van Nederland
– Dit is de oudste boom ter wereld

Wat is de oudste boom van Nederland?

W

Wat is de oudste boom van Nederland? Die vraag kwam in me op toen ik onlangs zat te luieren in de zon. Met mijn rug leunde ik tegen de bast van deze 150 jaar oude plataan in een parkje in Delft. Het is bij lange na niet de oudste boom van ons land. 

Maar waar staat die dan wel?

De oudste boom van Nederland: 5 kanshebbers

Ik spitte in archieven en meetgegevens van boomonderzoekers om het antwoord te vinden. De zoektocht was lastig, want de precieze leeftijd van een boom achterhalen is bijna ondoenlijk, zeker als je het hebt over de oudste exemplaren van ons land.

Deze bomen zijn meestal ziek, en de stammen uitgehold. Daardoor kunnen onderzoekers niet simpelweg de ringen in de boomstam tellen, maar moeten ze hun toevlucht nemen tot schattingen en historische documenten. Hieronder lees je over de 5 grootste kanshebbers op de titel ‘oudste boom van Nederland’.

(Lees ook: wat is de oudste boom ter wereld?)

1 – De ‘duizendjarige’ Marialinde in Oisterwijk 

De naam ‘duizendjarige Marialinde’ is slechts een bijnaam. In werkelijkheid is de boom naar schatting 640 jaar oud. 

Deze 7 meter hoge linde staat in Oisterwijk op het plein De Lind achter het gemeentehuis in Oisterwijk. Rond de stam staat een beschermende stalen constructie met een bankje. De boom is beroemd in het dorp en daarbuiten. De grote vraag is natuurlijk: hoe weten we dat deze boom zo oud is?

Die hoge leeftijd van de Marialinde blijkt voornamelijk uit historische teksten. In een document uit 1388 wordt al melding gemaakt van de boom. De linde zou in de middeleeuwen op wonderbaarlijke wijze een felle brand hebben overleefde. Sommige schrijvers van oude teksten zinspelen er zelfs op dat de boom daarom bovennatuurlijke krachten zou hebben. 

Maar of de Linde in Oisterwijk echt de oudste boom van Nederland is, hangt af van hoe je ernaar kijkt. De boom die nu op het plein De Lind groeit, komt waarschijnlijk nog maar voor een deel uit de oorspronkelijke stam. 

De nieuwe boomstam bestaat waarschijnlijk uit meerdere zogenoemde adventiefwortels. Dat zijn wortels die zijn ontsproten uit de oorspronkelijke boom uit 1388 en zijn uitgegroeid tot nieuwe delen van de stam. 

2 – De duizendjarige eik van Doornenburg 

Deze eik bij kasteel Doornenburg in Gelderland is ook een goede kandidaat voor de titel ‘oudste boom van Nederland’. Ook hier zegt benaming ‘duizendjarige’ niet zo veel over de echte leeftijd. Maar oud is de boom zeker. 

Het televisieprogramma Vroege vogels stuurde in 2018 een fysisch geograaf naar Doornenburg om de eik op te meten en de jaarringen in de stam te tellen. 

Bij zo’n meting wordt er met een houtboortje een stuk hout uit de boom geboord – vanaf de bast tot de kern van de stam. In dit houtmonster kon de onderzoeker vervolgens aan de hand van het aantal ringen de leeftijd van de boom bepalen. En wat bleek? 

De duizendjarige eik is in werkelijkheid ongeveer 400 tot 500 jaar oud. 

De bast van de eik is in tegenstelling tot de Marialinde in Oisterwijk nog helemaal origineel. Als je de buitenkant van de stam als graadmeter neemt, zou dit dus wel eens de oudste boom van Nederland kunnen zijn. 

Aan de binnenkant van de bast heeft de tijd wel zijn sporen nagelaten. De duizendjarige eik van Doornenburg is grotendeels hol. De kern van de stam is in de loop der eeuwen weggerot. Toch leeft de boom nog steeds.

De kroezeboom van Fleringen

De derde kanshebber op de titel ‘oudste boom van Nederland’ staat in de buurt van Fleringen in Overijssel. De zogenoemde kroezeboom op de Fleringer Es is tussen 1500 en 1600 geplant, zo blijkt uit historische documenten.  

Het is een zomereik, die vroeger de grens aangaf aan tussen verschillende akkers. De naam kroezeboom komt daar ook vandaan. Het betekent letterlijk kruisboom: een boom die een kruispunt of grens de akker van een boer markeerde. Er zijn honderden kroezebomen te vinden in Nederland. 

De kroezeboom op de Fleringer Es is in ieder geval de oudste eik van Nederland met een leeftijd van tussen de 400 en 500 jaar. Het is lastig om de precieze leeftijd van de boom te meten, aangezien de stam volledig hol is. Maar een lange geschiedenis heeft de boom zeker. 

Tijdens de reformatie organiseerden katholieken in het geheim bijeenkomsten rond de eik. De rondtrekkende priester Henricus Smithuis sprak de aanwezigen toe vanaf een mobiel altaar dat met een wagentje naar de boom werd gereden. Deze geheime missen werden zeker 1730 gehouden. 

De bejaarde kroezeboom is nog steeds gezond, maar heeft wel speciale verzorging nodig van zogenoemde boomchirurgen. Zij hebben de boom voorzien van stalen steunbalken, zodat de stam niet instort. 

4 – De linde van Sambeek

Uit verschillende metingen blijkt dat ook deze boom in Sambeek tussen de 400 en 500 jaar oud is. Het is ook nog eens de dikste linde van ons land. De stam heeft een omtrek van 790 centimeter. 

Ook deze boom is niet meer helemaal origineel. De linde van Sambeek werd in 1901 bijna vernietigd door een storm. De boom raakte zwaar beschadigd, maar herstelde zich op wonderbaarlijke wijze. In de holle stam ontsproot een nieuwe wortel, waaruit een tweede stam groeide.

5 – De dikke boom in Laren

Maar misschien herbergt Laren wel de oudste boom van Nederland. Daar, op het landgoed van kasteel Terwolde, staat namelijk de zogenoemde ‘Dikke boom’. Uit metingen van de stam blijkt dat deze grote eik minimaal 450 en misschien wel 500 jaar oud is. 

Maar niet alleen de leeftijd van de boom is imposant. Ook de omtrek van de stam mag er zijn: 770 centimeter.  

De dikke boom van kasteel Terwolde is dan ook een toeristische trekpleister. Het rolstoelvriendelijke Dikke Boompad zorgt ervoor dat jong en oud de eik van dichtbij kunnen bewonderen. 

Overigens had het weinig gescheeld of de boom was in 1767 omgezaagd. Een molenaar bood toen 275 gulden voor de boom. Hij wilde de eik omhakken om molenwieken uit de stam te zagen. Gelukkig sloeg de baron van het kasteel dit aanbod af. Alsof hij toen al wist dat zijn boom ooit nog eens de oudste van Nederland zou kunnen worden.

Lees ook:
Hoeveel boomsoorten zijn er op aarde? En hoeveel bomen?

De naakte molrat: waarom dit dier ons misschien kan helpen langer te leven

D
naakte-molratten

Toen ik voor het eerst een foto van een naakte molrat zag, kon ik mijn ogen niet geloven. Het kale, blinde, rimpelige en bijna blinde diertje is een zeldzaam lelijke verschijning. Maar er is nog iets vreemds aan de hand met deze diersoort, die officieel Heterocephalus glaber heet. 

Naakte molratten worden ruim tien keer zo oud als andere knaagdieren en zijn niet of nauwelijks vatbaar voor ziektes zoals kanker. De grote vraag is: hoe kan dat?  

Wetenschappers doen steeds meer onderzoek naar naakte molratten om het geheim van hun lange leven te ontrafelen. Een paar jaar geleden bezocht ik voor De Volkskrant het laboratorium van de Britse onderzoeker Chris Faulkes, die naakte molratten bestudeert.

In dit artikel lees je alles over naakte molratten. Je krijgt antwoord op deze vragen.

leefgewoontes: van gewicht tot seks

Chris Faulkes liet me onder meer zien hoe naakte molratten leven. Hier lees je een kort fragment uit mijn reportage. 

Naakte molratten leven in gangenstelsels diep onder de grond in Afrikaanse landen als Ethiopië en Namibië. Maar ook de werkruimte van Chris Faulkes. Hij wijst me op een doorzichtig buizenstelsel in zijn laboratorium. Aan de binnenkant kruipen tientallen kleine knaagdieren over elkaar heen. Ze zijn kaal, bleek, rimpelig en hebben allemaal twee opvallend grote voortanden. Een gemiddelde naakte molrat is slechts 13 centimeter lang en weegt ongeveer 35 gram 

Naakte molratten zien er misschien lelijk uit, maar zijn heel klein, lief en rustig”. zegt Faulkes. Hij steekt zijn hand door een opening en grijpt een één van de dieren bij zijn nekvel. 

Dan vertelt hij over de bijzondere leefwijze van de dieren. Hij wijst naar twee minuscule testikels van het mannetje in zijn hand. “Deze is van middelbare leeftijd”, zegt hij. “Maar kijk: zijn geslachtsdeel lijkt op dat van een geboren jong. Het ontwikkelt zich niet, omdat hij een werker is en nooit mag paren met de koningin. 

Je merkt het al: naakte molratten leven op een voor zoogdieren unieke manier  Ze bewonen hun ondergrondse gangenstelsels met honderden soortgenoten. Er is maar één vrouwtje. Zij paart slechts met een beperkt aantal mannetjes. Alle andere dieren zijn aseksuele werkers, net als in de samenlevingen van mieren en honingbijen.  

Hoe lang leven naakte molratten? 

Naakte molratten kunnen meer dan dertig jaar oud worden, terwijl andere knaagdieren zoals ratten en muizen na hooguit drie jaar het loodje leggen. 

Steeds meer onderzoekers zien het knaagdier als het grote voorbeeld voor de mens in de strijd tegen ouderdom. Ze hopen in het het lichaam van de naakte molrat stofjes te ontdekken waarmee ze ook het leven van mensen kunnen verlengen.  

In de afgelopen jaren verschenen er tientallen publicaties over de het mysterieuze, ouderdomsbestendige lichaam van de soort, onder meer in gerenommeerde vakbladen als Science en Nature. Hieronder een kort overzicht.

Waarom leven deze knaagdieren zo lang?

Wetenschappers onderzochten hun hersenen, lichaamscellen en specifieke eiwitten in hun huid. Ook hun ongevoeligheid voor pijn werd onderzocht. Dit zijn de meest bijzondere processen in het lichaam van naakte molratten. 

Hersenen
De hersenen van de naakte molrat vertonen nauwelijks achteruitgang tijdens hun leven. Hun brein kan ook nog eens functioneren bij ernstig zuurstofgebrek. In de onderaardse gangen waarin ze leven is het zuurstofgehalte soms maar 3 procent. 

Hart 
Het hart van de naakte molratten blijft hun hele leven krachtig pompen. De hartspier wordt wel iets strammer als de dieren op middelbare leeftijd zijn. Maar de knaagdieren sterven nooit aan hartziektes.   

Botten 
De botten van naakte molratten gaan nauwelijks achteruit als ze ouder worden, waarschijnlijk door de verhoogde aanmaak van calcium in hun lichaam. 

Longen
Naakte molratten kunnen maar liefst 18 minuten zonder zuurstof. Hun hart en longen schakelen dan over op een soort spaarstand. Hun lichaam gaat dan zuurstof halen uit suikers, net zoals planten dat doen.

DNA 
Naakte molratten zijn immuun voor kanker. Hun lichaamscellen vormen geen tumoren, zelfs niet als ze met opzet worden blootgesteld aan kankerverwekkende stoffen. Dat komt waarschijnlijk door hun DNA.

Huid 
De naakte molrat is ook ongevoelig voor veel soorten pijn. De aanmaak van eiwitten die pijn doorgeven wordt geremd als zenuwcellen in contact komen met bijtende stoffen.

Kan het wetenschappelijk onderzoek ons helpen langer te leven?

Dat is moeilijk te voorspellen, maar wetenschappers hopen van wel. Bij het schrijven van mijn artikel voor de Volkskrant sprak ik Rochelle Buffenstein. In één van haar studies ontdekte ze dat naakte molratten extra lang leven door een speciaal eiwit in hun lichaam met de naam NFR-2.

Mensen hebben dat eiwit ook. Maar bij de knaagdieren komt het in veel grote hoeveelheden voor. En dat is handig, want NFR-2 beschermt het lichaam tegen ouderdom. Ze hoopt dat deze eiwitten ooit gebruikt kunnen worden als medicijn voor mensen met ouderdomsklachten.

Verder heeft het immuunsysteem van naakte molratten volgens Buffenstein een ingebouwde afweer tegen kanker.

‘Ik heb nog nooit een naakte molrat met een tumor gezien’, vertelde Buffenstein me. Bij experimenten stelde ze naakte molratten meerdere malen met opzet bloot aan kankerverwekkende stoffen. Ook introduceerde ze genen die kanker veroorzaken in cellen van de dieren. ‘Maar het lukte ons niet om tumoren te laten groeien, hoe vaak we het ook probeerden.’

Buffenstein hoopt de genen die ervoor zorgen dat naakte molratten geen kanker krijgen ooit kunnen worden ingezet voor behandelingen bij mensen. “Of dat lukt, weten we niet, maar het is wel ons doel.”

Wordt de naakte molrat niet té populair

Door hun bijzondere uiterlijk en eigenschappen worden naakte molratten steeds populairder bij mensen. In de Disney-serie Kim Possible speelt een naakte molrat met de naam Rufus zelfs een hoofdrol. Ongetwijfeld zijn er inmiddels mensen die zich afvragen: kun je een naakte molrat als huisdier nemen? 

‘Nee.’ Onderzoeker Chris Faulkes schudt zijn hoofd. Hij veegt het zweet van zijn voorhoofd in zijn laboratorium. Naakte molratten zijn weliswaar warmbloedig, maar ze kunnen hun lichaamstemperatuur niet zo goed regelen als mensen. Faulkes wijst naar drie radiatoren in het laboratorium. “Die staan constant op 32 graden, zodat ze het niet te koud krijgen. Ik zou niemand aanraden om naakte molratten als huisdier te houden, tenzij je onder de grond woont in een donker gangenstelsel in Afrika. Daar komen ze van nature voor.” 

Lees ook: – hoe lang kan een mens zonder slaap?

Waarom een wildvreemde hond me voor haar baasje aanzag

W
hond-baasje

Een hond zag me vanochtend aan voor haar baas. En dat was de schuld van mijn hipster-fiets. Na een bezoekje aan de supermarkt haalde ik mijn elektrische Van Moof van het slot. De fiets speelt dan een ronkend deuntje af. Een zwarten golden retriever die toevallig voorbij liep, reageerde daar onmiddellijk op.

Ze zat nog aan de lijn, maar ze trok haar baasje mee en begon aan mijn been te snuffelen. “Sorry”, riep haar baasje. “Mijn man heeft die fiets ook, dus ik denk dat ze het geluidje herkent”, zei de vrouw. 

Het riep bij mij een vraag op: hoe herkennen honden hun baas?

Hoe ziet een hond zijn baas? 

Je zou denken dat je trouwe viervoeter niet zo snel in de war raakt van een fiets of een geluidje. Honden hebben niet voor niets een geweldig neus. Gaan ze daar niet voornamelijk op af bij het herkennen van mensen? 

Dat blijkt wel mee te vallen. De dieren gebruiken vooral hun ogen bij het zoeken naar hun baasje. Dat hebben Italiaanse wetenschappers ontdekt bij een experiment aan de universiteit van Padua. 

De wetenschappers leidden verschillende honden naar een lege kamer met twee deuren. De dieren werden daar geconfronteerd met twee mensen: hun baasje en een vreemde man of vrouw. De honden zagen vervolgens hoe de twee aanwezige personen allebei via een andere deur de kamer uit liepen.

Herkent een hond het uiterlijk van zijn baas? 

Tijdens het experiment staarden de honden vooral naar hun baasje – en niet naar de andere man of vrouw. Na afloop liepen de viervoeters ook meteen naar de deur waardoor hun eigenaar was verdwenen. Nog steeds zou je kunnen denken: maar gaan ze niet gewoon op de geur af?

Daarom herhaalden de wetenschappers het experiment. Maar deze keer bedekten alle mensen hun gezicht met een masker. 

Verrassend genoeg raakten de honden nu in de war. Ze volgden relatief vaak een onbekende persoon. Kortom: de dieren herkennen hun baasje weldegelijk aan hun uiterlijk. En misschien ook wel aan hun fiets die ze bij zich hebben. 

Herkent een hond de stem van zijn baasje? 

Maar ook geluiden spelen waarschijnlijk een rol als honden zoeken naar hun baasje. Dat blijkt uit een experiment waarbij wetenschappers verstoppertje speelden met honden in een ruimte aan de universiteit van Boedapest.   

De onderzoekers lieten 28 honden los in een ruimte met twee verstopplekken. In de ene schuilplaats zat een voor de viervoeters onbekende persoon. In de andere schuilplaats zat hun baasje 

Zowel het baasje als de onbekende persoon mocht hardop praten met neutrale stem. Ze mochten de hond niet bij naam noemen of roepen. Wat bleek? Bijna alle honden herkenden meteen het stemgeluid van hun baasje, en liepen naar de juiste schuilplaats.

Niet zo gek dus dat de hond bij de supermarkt in de war raakte van het deuntje van mijn fiets. Haar baasje maakt vanuit haar perspectief precies hetzelfde geluid als hij op de fiets stapt.

Hoe een hond je emoties ‘leest’ 

Maar het vermogen van honden om het uiterlijk en de stem van mensen te herkennen gaat nog een stapje verder. De viervoeters zijn ook uitstekend in staat om onze emoties te zien en horen. 

Ze hoeven zelfs maar een deel van je gezicht te zien om te kunnen bepalen in wat voor stemming je bent. Dat hebben wetenschappers aan de Universiteit van Wenen aangetoond. 

De wetenschappers trainden honden met hun snuit tegen een foto te drukken als daarop een mens met een vrolijke gezichtsuitdrukking was te zien. Andere honden leerden juist om foto’s aan te raken als er een boos kijkende persoon op stond.

De viervoeters werden hier al snel verrassend goed in. Ze herkenden boze en blije gezichtsuitdrukkingen in 70 tot 80 procent van alle gevallen, zelfs als ze maar de helft van een foto konden zien. 

Hoe ziet een hond zijn baas?

Maar ook aan je stem kunnen de dieren waarschijnlijk horen in wat voor stemming je bent. Dat blijkt uit hersenonderzoek

Hongaarse wetenschappers legden verschillende honden in een hersenscanner en lieten ze luisteren naar gelach en gehuil van mensen. Wat bleek? De hersenactiviteit van de dieren kwam precies overeen met het patroon in het brein van mensen die naar gelach of gehuil luisteren. 

Het is dus niet zo gek dat de hond bij de supermarkt in de war raakte. Ik had dezelfde fiets als haar baasje en ik maakte hetzelfde geluid. Maar ik reageerde waarschijnlijk lang niet zo enthousiast op haar als haar baasje. Ik ben maar snel weggefietst. 

Lees ook:
– Waarom je kat zo lang slaapt – en wat jouw invloed daarop is
– Antropomorfisme – waarom je soms net zo tegen spullen praat als tegen je hond

Waarom je kat zo lang slaapt – en wat jouw invloed daarop is

W
hoe-lang-slapen-katten-beeld

Gemiddeld slapen katten ongeveer 14 tot 17 uur per dag. Maar het antwoord op de vraag ‘hoe lang slaapt een kat’, heb je daarmee nog niet. Katten zijn niet voor een gat te vangen als het op slaap aankomt.

De dieren slapen niet aan één stuk door, zoals een mens. Aan de andere kant stemmen ze hun slaappatroon wél af op het leefritme van hun baasjes. Hoe dat zit? Je leest het in dit artikel over kattenslaap. 

hoe lang slaapt een kat nu precies?

Als je het exacte antwoord wil: 13,8 uur per dag, gemiddeld genomen. Dat was de uitkomst van deze wetenschappelijke studie, waarbij een groepje huiskatten 24 uur werden geobserveerd met infraroodlicht. Wat bleek? De dieren deden vooral middagdutjes. Tussen 12.00 en 18.00 uur sliepen ze het meeste.   

Uit een andere studie blijkt dat katten vooral op latere leeftijd meer gaan slapen, tot wel 17 uur per dag. 

hoe lang slapen katten achter elkaar? 

Katten slapen dan wel vaak, maar het zijn geen langslapers. Langer dan 90 minuten is een kat vrijwel nooit onder zeil. Waar mensen ‘s nachts vrijwel aan één stuk door slapen, is de slaap bij katten ‘polyfasisch’.

Dat betekent dat de dieren meerdere korte dutjes doen, verdeeld over de dag en de nacht. Gemiddeld duren die slaapjes ongeveer 79 minuten, zo hebben wetenschappers vastgesteld. Daarna worden katten weer even wakker, maar meestal niet langer dan een halfuur. ’s Nachts zijn de dieren meestal iets actiever dan overdag

Waarom slapen katten zo lang  

Die slaapgewoonte is in de loop van de evolutie waarschijnlijk ontstaan, omdat katten ‘ nachts veel energie verspilden bij het jagen. Ze renden minutenlang op volle vaart achter prooien aan. In het wild was dat de enige manier waarop ze konden overleven. 

Al die sprintjes compenseerden katten door 14 tot 18 uur per dag te slapen. Die gewoonte is evolutionair zo ingebakken in de soort dat ook huiskatten nog veel slapen (en ‘s nachts graag achter muizen of vogels aanrennen). 

Maar mijn kat is veel vaker wakker, hoe kan dat? 

Dat komt door jou. Als baasje kun je het slaappatroon van je ‘huistijger’ ongemerkt  beïnvloeden. Als je een kat op vaste tijdstippen naar buiten laat, of eten geeft, pas het dier zijn of haar dutjes daarop aan. Dat blijkt uit deze studie van Italiaanse wetenschappers. Ze vergeleken het slaappatroon van 10 katten en hun baasjes.  

Wat bleek? Vooral katten die in kleine huizen woonden (en dus veel interactie hadden met mensen) sliepen meer op momenten dat hun baasjes ook in bed lagen. Kortom: als je jouw katten vaak in wakkere toestand ziet, blijven ze speciaal voor jou langer op. In onderstaand filmpje legt een katten-expert uit hoe je ervoor zorgt dat je kat jou ’s nachts met rust laat.

(Meer weten over de slaapcyclus van de mens – dit gebeurt er in jouw lijf tijdens je slaap)

Lees ook:
– Waarom een wildvreemde hond me voor haar baasje aanzag
– Dit oudste matras ter wereld had een snufje dat jouw moderne exemplaar niet heeft 
– Hoe lang kan een mens eigenlijk wakker blijven?

Hoe lang kan een mens eigenlijk zonder slaap?

H

Als je echt wil, kun je in ieder geval ruim 11 dagen wakker blijven. Dat bewees de Amerikaan Randy Gardner ruim een halve eeuw geleden al. 

De 17-jarige scholier was benieuwd hoe lang hij zonder slaap zou kunnen functioneren. Op 26 december 1963 besloot hij een recordpoging te doen. Hij wilde de eerste mens worden die meer dan 260 uur wakker zou blijven. 

En dat lukte hem. Hij hield zichzelf wakker met films, potjes basketbal en uitstapjes naar de bowlingbaan. Pas op 8 januari 1964, na precies 264,4 uur, viel hij in slaap. Dat is tot op de dag van vandaag een wereldrecord. 

Hoe lang kun jij wakker blijven?

Als je één nachtje wakker blijft, merk je daar waarschijnlijk niet zo veel van. Iedereen kan ongeveer 48 uur wakker blijven zonder grote problemen. Maar als je het slapen langer uitstelt, gaat je lichaam echt protesten. Uit onderzoek blijkt dat je brein dan ‘microslaapjes‘ gaat doen, waardoor je af en toe een paar seconden afwezig bent. Na 78 uur kun je zelfs gaan hallucineren.

Hoe Randy er dan aan toe was na 11 dagen zonder slaap? Niet zo slecht als je zou denken. Bij het experiment werd zijn gezondheid in de gaten gehouden door drie wetenschappers van Stanford University. Een dag voor het einde van het experiment zou de scholier één van hen nog hebben verslagen bij een spelletje op een flipperkast.

Maar uiteraard eiste het slaapgebrek zijn tol. Uit wetenschappelijke testen bleek dat Randy aan het einde van het experiment last had van geheugenverlies, hallucinaties, stemmingswisselingen en zelfs verstoorde reukzin. 

Hoe lang kan je lichaam zonder slaap? En hoe snel herstel je?

Lang had Randy geen last van zijn slaapgebrek. Hoofdonderzoeker William Dement verbaast zich er in dit interview op BBC News nog steeds over hoe snel de scholier herstelde van 11 dagen zonder slaap. 

“Hij sliep daarna 14 uur. Niet verrassend natuurlijk. Hij werd alleen wakker om even naar de wc te gaan. In die eerste nacht was zijn percentage REM-slaap torenhoog. Daarna ging dat percentage snel naar beneden. Een paar dagen later ging hij gewoon weer naar school, alsof er niet was gebeurd. Het was ongelooflijk.”  

(Lees ook: deze 4 slaapfasen maakt je lichaam ’s nachts door)

Wereldrecord zonder slaap

Verschillende mensen claimen inmiddels dat ze het record van Gardner hebben verbroken. De Engelse schrijver Tony Wright beweert bijvoorbeeld dat hij in 266 uur wakker is gebleven. En volgens de Australische tv-zender ABC zou een Australiër er zelfs in zijn geslaagd om 18 dagen wakker te blijven. 

Maar die recordpogingen zijn niet getoetst door onafhankelijke wetenschappers. En het Guinness Book of Records werkt niet eens meer mee aan recordpogingen ‘wakker blijven’, omdat de experimenten schadelijk zijn voor de gezondheid. 

Tony Gardner zal dus voor altijd de officiële wereldrecordhouder blijven. Tenminste, de enige vrijwillige recordhouder.  

kun je doodgaan door niet slapen?

Want op de vraag ‘hoe lang kan een mens zonder slaap?’ kun je ook een treurig antwoord geven. Een zeldzame genetische aandoening zorgt ervoor dat sommige mensen nog veel langer wakker blijven dan 11 dagen – tegen hun zin in. 

Deze ziekte heet fatale familiaire insomnie. De aandoening uit zich meestal rond het veertigste levensjaar. Mensen die eraan lijden kunnen de slaap niet meer vatten door de opbouw van vetachtige stoffen (plaques) in de thalamus, het hersengebied dat de slaap regelt. 

Binnen 7 tot 36 maanden krijgen ze door hun chronische slapeloosheid steeds meer klachten: van paniekaanvallen tot hallucinaties en ongewenst gewichtsverlies. Uiteindelijk overlijden ze aan dementie. Gelukkig is fatale familiaire insomnie zeer zeldzaam. De ziekte komt wereldwijd bij slechts 40 families voor.

Randy Gardner heeft geen blijvende schade overgehouden aan zijn recordpoging. Hij leeft nog steeds.

Lees ook:
– Dit is het oudste matras ter wereld – en het heeft een snufje dat jouw moderne matras niet heeft

Wetenschap van het dagelijks leven

Even voorstellen: Dennis Rijnvis

Als ik een stripheld zou zijn, zou ik er waarschijnlijk uitzien als op deze tekening. Mijn naam is Dennis Rijnvis. Ik ben schrijver, blogger en schreef als wetenschapsjournalist voor Quest en De Volkskrant. Op deze website deel ik inzichten over wetenschap, geschiedenis en zelfontwikkeling.

Op mijn andere blog Schrijfvis, geef ik schrijftips en advies voor storytelling.

Recente berichten

Recente reacties

Archieven

Categorieën

Meta