De wetenschap van het dagelijks leven

Wanneer zijn je hersenen volgroeid? over de laatste groeispurt van je brein

Het menselijk brein brein komt laat tot bloei. Als je lichaam rond je achttiende is uitgegroeid, zetten je hersenen nog een kleine ‘groeispurt’ in die tot je dertigste (!) duurt. In hoeverre moeten we rekening houden met het feit dat onze hersenen pas zo laat volgroeid zijn?

Toeval of niet, veel van de grootste genieën die ooit hebben geleefd waren laatbloeiers. Ze braken pas na hun dertigste echt door. Francis Crick was bijvoorbeeld 37 toen hij als eerste de structuur van DNA in kaart bracht. Marie Curie was de dertig ruim gepasseerd toen ze twee nieuwe natuurkundige elementen beschreef. En Alexander Fleming ontdekte pas op 47-jarige leeftijd het medicijn penicilline. 

hersenen nog niet volgroeid?

Deze genieën waren geen uitzonderingen. Veruit de meeste wetenschappers krijgen hun meest geniale ingevingen op latere leeftijd. Dat ontdekte de Amerikaanse onderzoeker Bruce Weinberg in 2011. Hij bracht bij 525 Nobelprijswinnaars in kaart hoe oud ze waren toen ze het werk verrichten waarmee ze de prestigieuze prijs verdienden. Ruim 80 procent bleek ouder dan dertig. 

Natuurlijk is die hoge leeftijd voor een groot deel te verklaren door de carrières van wetenschappers. Ze moeten eerst hun vak leren, de top bereiken en krijgen misschien pas op latere leeftijd toegang tot de beste laboratoria en computers. Maar het is niet ondenkbaar dat ook de menselijke hersenontwikkeling een rol speelt bij de late doorbraak van de genieën.

(Ga meteen naar de tijdlijn: de ontwikkeling van het menselijk brein)

Laatbloeier: welk hersendeel ontwikkelt zich laat?

Steeds meer studies laten zien dat het menselijk brein nog niet is uitgegroeid na de puberteit, zoals de rest van ons lichaam. Op sommige plekken in de hersenen nemen de verbindingen nemen nog in volume toe tot ver na het twintigste levensjaar. Is het mogelijk dat we bepaalde intellectuele vaardigheden daardoor pas rond ons dertigste levensjaar echt goed onder de knie hebben? 

Canadese wetenschappers vonden in 2011 het meest overtuigende bewijs van hersengroei op latere leeftijd tot nu toe. Ze voerden een groot hersenonderzoek uit met ruim honderd proefpersonen tussen de 5 en 32 jaar. Het brein van elke deelnemer werd op twee momenten gescand, met een tussenpauze van enkele jaren. De onderzoekers konden zo de verschillen in hersenmassa meten. (Bekijk hier de studie in The Journal of Neuroscience)

Hoeveel hersencellen heeft een mens? 

Uit de hersenfoto’s bleek dat vooral de zogenoemde witte stof in het brein van de proefpersonen in volume bleef toenemen tot ze ongeveer dertig jaar waren. Witte stof is de naam voor de uitlopers van hersencellen. Het zijn een soort witte kabels die verschillende gebieden in de hersenen met elkaar verbinden. De witte kleur wordt veroorzaakt door myeline, een vetachtig stofje dat om de uitlopers heen zit. 

De hersencellen zelf worden aangeduid als grijze stof. Deze cellichamen zijn verantwoordelijk voor de informatieverwerking in ons brein. Een mens heeft gemiddeld ongeveer 86 miljard hersencellen (dat is al zo als we als baby ter wereld komen). Tussen al die grijze cellen ontstaan gedurende ons leven talloze verbindingen van witte stof. 

‘Eigenlijk kun je de bundels van witte stof beschouwen als de verbindingswegen van je brein’, zegt Cédric Koolschijn. Hij is hersenonderzoeker. ‘Als je je hersenen voorstelt als een huis vormt de witte stof de gangen, trappen en elektriciteitskabels tussen de verschillende ruimtes.” Die verbindingen hebben invloed op hoe intelligent we zijn. “De kwaliteit en sterkte van de verbindingen bepaalt de snelheid waarmee verschillende hersengebieden informatie kunnen uitwisselen.” 

Wanneer zijn de hersenen volgroeid? 

De aanleg van dit ‘wegennetwerk’ in het brein begint al vlak na de geboorte. Globaal gezien vinden er twee processen plaats in bij de ontwikkeling van hersenen: groei en snoei van verbindingen. Wanneer een baby ter wereld komt, heeft elk van zijn hersencellen ongeveer 2500 synapsen, oftewel verbindingspunten met andere cellen. Dit netwerk groeit vooral de eerste jaren razendsnel. Het toppunt wordt al bereikt in het vierde levensjaar als elke cel ongeveer 15.000 verbindingspunten heeft. Tussen het vierde en achtste levensjaar kunnen kinderen daarom zeer eenvoudig nieuwe vaardigheden leren, het spreken van een tweede taal bijvoorbeeld. 

Van de kleutertijd tot in de puberteit ontstaan er nog steeds nieuwe verbindingen, maar veel synapsen worden ook ‘gesnoeid’. Vooral verbindingen die niet of nauwelijks worden gebruikt verdwijnen weer. 

‘Heel lang dachten we dat het groeiproces na ons achttiende jaar zo’n beetje voorbij was’, vertelt Koolschijn. In de achterste en middelste delen van ons brein is dat ook min of meer zo. Deze evolutionair oudste onderdelen van onze hersenen zijn verantwoordelijk voor onze zintuigen en motorische vaardigheden, zoals lopen, ruiken en proeven. ‘Daar worden we op volwassen leeftijd niet veel beter meer in’, zegt Koolschijn.

Hoe ontwikkelen je hersenen na je twintigste? 

Wat gebeurt er dan wel in je hersenen na je twintigste? De nog groeiende bundels van witte stof verbeteren dan vooral de verbindingen met het voorste gedeelte van het brein. Dit gebied gebruiken we als we bewust moeten nadenken over handelingen, zoals bij het inschatten van risico’s. Kortom: je wordt voorzichtiger op latere leeftijd. 

Als voorbeeld noemt Koolschijn een Amerikaans onderzoek waarbij pubers een racespel moesten spelen in een hersenscanner. De opdracht was om een auto zo snel mogelijk van A naar B te krijgen, zonder aanrijdingen te veroorzaken. Dat ging goed als de proefpersonen alleen waren. ‘Maar als ze werden bekeken door leeftijdsgenoten, veranderde hun gedrag.’ De tieners namen dan opmerkelijk veel risico en crashten veel vaker. ‘Dat komt waarschijnlijk, omdat hun hersengebieden voor emotie en beloning al relatief goed zijn ontwikkeld, terwijl gebieden in de voorhersenen voor zelfcontrole nog niet zijn volgroeid’, zegt Koolschijn. Juist met die gebieden moeten we onze impulsen controleren. 

leidinggevenden zijn laatbloeiers

Maar onvolgroeide verbindingen in de voorhersenen hebben invloed op meer intellectuele vaardigheden die we dagelijks gebruiken, bijvoorbeeld bij ons werk. Dat benadrukt hoogleraar Margriet Sitskoorn van de Universiteit van Tilburg. Ze is auteur van de bestseller Het Maakbare Brein. 

‘Bij het tonen van leiderschap en delegeren is de ontwikkeling van de voorste hersenschors bijvoorbeeld erg belangrijk’, zegt ze. ‘Voor je twintigste heeft het zelfs nog weinig zin om dat soort vaardigheden te leren, omdat de verbindingen dan nog niet sterk genoeg zijn.’ 

Meteen solliciteren op een leidinggevende functie als twintiger is volgens haar dan ook geen aanrader. Ook een baan waarin je volledig op jezelf bent aangewezen is vaak te hoog gegrepen voor jongvolwassenen. ‘Als je bijvoorbeeld veel vanuit huis werkt, heb je veel verantwoordelijkheid en moet je zelfs alles plannen. Ook dat wordt gecoördineerd vanuit de voorste hersenschors. Je moet dit soort vaardigheden langzaam ontwikkelen.’  

Jongleren om je brein te laten groeien 

Maar het brein van jongeren te veel uit de wind te houden is ook onverstandig. De laatste groeispurt van het twintigersbrein wordt waarschijnlijk juist ontketend door de vele nieuwe ervaringen die we op die leeftijd opdoen. ‘We gaan op onszelf wonen, doen onze eigen boodschappen, krijgen onze eerste baan en gaan serieuze relaties aan’, zegt Cédric Koolschijn. Daarmee stimuleren we de groei van de voorhersenen waarschijnlijk. ‘Als je jongeren helemaal niet zelf zou laten plannen, ontwikkelen de hersengebieden voor planning zich ook minder. Hersengroei kun je niet los zien van je omgeving en je activiteiten.’ 

Sterker nog: het is mogelijk om je hersenen op eigen initiatief een extra groeispurtje te bezorgen. Met een cursus jongleren bijvoorbeeld. Duitse onderzoekers toonden dat aan in 2011. Ze lieten een groep jongvolwassenen twaalf weken lang twintig minuten per dag oefenen om met hun handen drie ballen in de lucht te houden. Het lukte ze allemaal om het kunstje te leren. Maar opvallender was dat de witte massa in hun hersenen daarna met ongeveer 3 procent was toegenomen in een gebied aan de achterzijde van het brein dat is betrokken bij coördinatie en zicht. 

Lees ook: hoe jongleren je hersenen laat groeien – en hoe dat werkt

‘Dat betekent natuurlijk niet dat je slimmer wordt van jongleren’, zegt Koolschijn. ‘Alleen de specifieke verbindingen die te maken hebben met de handelingen die je uitvoert worden sterker. Daardoor gaat het jongleren steeds beter als je het vaak doet, maar dat geldt ook voor plannen of leidinggeven.’ 

Hoe ontwikkelen je hersenen na je dertigste? 

Zelfs als mensen de dertig al ruim zijn gepasseerd zijn kan hun brein blijven groeien door het leren van dit soort nieuwe vaardigheden. Dat blijkt uit onderzoek onder Britse taxichauffeurs. Beginnende taxibestuurders in Londen moeten alle straten in de binnenstad uit hun hoofd leren. Deze training duurt ongeveer twee jaar. Hersenonderzoek heeft uitgewezen dat hun hippocampus (het hersengebied voor geheugen) in deze periode flink groeit, ook als ze de veertig al gepasseerd zijn.  

‘Ook dat onderzoek onder taxichaffeurs geeft aan dat hersengroei heel persoonlijk gebonden is, dat het afhankelijk is van welke baan je hebt en welke ervaringen je opdoet”, zegt Koolschijn. ‘Er zijn wel algemene patronen: bij de meeste mensen zijn de belangrijkste ontwikkelingen na hun dertigste voorbij. Maar soms gaat het ook langzamer, of sneller.’

Ook bij de Nobelprijswinnaars waren er uitzonderingen die de regel bevestigden. Het waren niet allemaal laatbloeiers. In 1921 kreeg een beroemde natuurkundige de Nobelprijs voor een theorie die hij al op 26-jarige leeftijd had bedacht. Het ging dan ook om een uitzonderlijk getalenteerde wetenschapper. Zijn naam: Albert Einstein

Tijdlijn: de ontwikkeling van het menselijk brein

Bij de geboorte weegt een babybrein ongeveer 350 gram. Door de toename van grijze en witte stof groeien de hersenen vooral in de eerste levensjaren in een sneltreinvaart. Op 10-jarige leeftijd is het brein al voor 95 procent volgroeid. Hoe verloopt de groei precies?

LeeftijdManVrouw
Geboorte380 gram360 gram
1 jaar 970 gram940 gram
2 jaar 1120 gram1040 gram
3 jaar 1270 gram1090 gram
10 – 12 jaar1440 gram1260 gram
19 -21 jaar1450 gram1310 gram
55 – 70 jaar1370 gram1250 gram
*Het gewicht van de hersenen is deels afhankelijk van het lichaamsgewicht en lengte, daardoor is het brein van vrouwen iets kleiner. Tussen het veertigste en het vijftigste levensjaar begint het gewicht van het brein af te nemen.  

            Lees ook:
Episodisch geheugen: hierdoor kun je tijdreizen in je hoofd
Onthouden: zo werkt je kortetermijngeheugen

Over de auteur

Dennis Rijnvis

Schrijver en wetenschapsjournalist

Laat een reactie achter

De wetenschap van het dagelijks leven

Even voorstellen: Dennis Rijnvis

Als ik een stripheld zou zijn, zou ik er waarschijnlijk uitzien als op deze tekening. Mijn naam is Dennis Rijnvis. Ik ben schrijver, blogger en schreef als wetenschapsjournalist voor Quest en De Volkskrant. Op deze website deel ik inzichten over wetenschap, geschiedenis en zelfontwikkeling.

Op mijn andere blog Schrijfvis, geef ik schrijftips en advies voor storytelling.

Recente berichten

Recente reacties

Archieven

Categorieën

Meta