Wetenschap van het dagelijks leven

Wat is een zonnewende? En wanneer kun je er eentje verwachten

De zonnewende vindt plaats op de langste en de kortste dag van het jaar. Het is het moment waarop de dagelijkse baan van de zon vanaf de aarde gezien ophoudt om langer of juist korter te worden.

Na midwinter groeit de lengte van dagen daardoor weer geleidelijk. Na midzomer worden de dagen juist weer minder lang.

Deze ‘ommekeer’ van de zon was in de prehistorie erg belangrijk. Oude beschavingen bouwden speciaal voor deze gebeurtenis piramides en stenencirkels. In dit artikel – dat eerder verscheen in de Volkskrant – lees je hoe de zonnewende precies werkt, maar ook waarom het fenomeen in de prehistorie zo uitgebreid werd gevierd. 

De zonnewende: hoe en wanneer?

De aardas staat niet loodrecht, maar schuin (in een hoek van ongeveer 66 graden) op de baan die onze planeet aflegt rond de zon. Daardoor ontstaan de seizoenen. Het noordelijk halfrond ligt zes maanden lang (in onze lente en zomer) dichter bij de zon dan het zuidelijk halfrond. Het halfjaar daarna (in onze herfst en winter) is de situatie omgekeerd. 

Tijdens de zonnewende in de zomer (meestal 21 juni), staat de zon loodrecht boven onze helft van de aarde. Daarom duurt de langste dag bijna 17 uur. In het uiterste noorden van Scandinavië gaat de zon zelfs helemaal niet onder. 

Tijdens de zonnewende in de winter (meestal 21 december), ligt juist het zuidelijk halfrond vol in de zon, waardoor op onze aardhelft de kortste dag van het jaar plaatsvindt. In noordelijkste puntje van Scandinavië blijft het dan donker.   

De geschiedenis van de zonnewende 

Het bekendste prehistorische bouwwerk dat speciaal voor de zonnewende werd gebouwd, is de stenencirkel in het Britse plaatsje Stonehenge. Ieder jaar vieren daar duizenden mensen de ommekeer van de zon in de zomer.  

Over de functie van de stenencirkel wordt al vele decennia gespeculeerd: is het een zonnewijzer die dienst deed als kalender, een monument om een zonnegod te vereren, een offerplaats misschien?

Als één archeoloog het antwoord kan geven, is het Mike Parker Pearson. Niemand groef dieper in de geschiedenis van de stenen cirkel dan hij. In de grond rond het monument vond hij sporen van een oude nederzetting. Met zijn beitel stuitte hij ook op de lichamelijke resten van vele mensen die er in de prehistorie zijn begraven. Als bijvangst diepte hij botten en tanden op van honderden varkens die  werden geofferd.  

Welke zonnewende was het belangrijkste?

De gebitten van de dieren verraden volgens de wetenschapper het jaarlijkse tijdstip waarop prehistorische volken zich in Stonehenge verzamelden ter ere van de zonnewende. Uit sporen van slijtage op de varkenstanden blijkt dat de meeste dieren na ongeveer negen maanden zijn geslacht. 

 “Aangezien de varkens waarschijnlijk in de lente zijn geboren, werden ze dus tijdens de midwinterzonnewende geofferd. Dat feest was in de prehistorie waarschijnlijk belangrijker dan de zonnewende in de zomer”, aldus Parker Pearson. “De verklaring is mogelijk dat de zonnewende in de winter een meer vruchtbare tijd aankondigde. Dat was belangrijk in een tijd waarin mensen nog van het land leefden.”   

Zonnewendes in oude culturen

De aanleg van Stonehenge was bepaald geen unicum in de prehistorie. In Schotland zijn vergelijkbare op de zon gerichte stenencirkels te vinden. De tempel van Amon in Egypte lijkt eveneens een voorbeeld van zon-architectuur; in de midwinter schijnen zonnestralen precies door de ingang. Op de wanden van piramides in Peru en Mexico ontstaan bij een bepaalde stand van de zon zelfs bijzondere schaduwen in de vormen van slangen. 

Volgens de Amerikaanse socioloog Michael Macy ligt het voor de hand dat onze voorouders het herhalende patroon als een teken van de goden zagen. “Ze konden het niet logisch verklaren, zoals wij. Waarschijnlijk bouwden ze daarom vaak een eerbetoon in de vorm van een bouwwerk, of hielden ze offerfeesten.”

Het meest bijzondere voorbeeld van ‘zonnecyclus-architectuur’ staat op naam van de Maya’s, weet Laura van Broekhoven, Ze is expert op het gebied van oude culturen in Midden en Zuid-Amerika. “Op de zijkant van de piramide van Kukulcan lijkt op 21 maart een donkere slang naar beneden te kruipen door de schaduwinval op de trappen langs de wanden”, verklaart ze. Bij de bouw van de piramide is rekening gehouden met de equinox, het punt tussen twee zonnewendes in, waarbij de zon loodrecht boven de evenaar staat.  

De zonnewende bij de maya’s

Het astronomisch inzicht voor dat bouwkundig hoogstandje werd vermoedelijk verzameld door geleerden met een speciale functie, zogenoemde ‘daykeepers’. “Zij telden de dagen en hielden in de gaten wanneer de zon groter werd aan de hemel, of juist kleiner”, zegt Van Broekhoven. 

Op basis van die waarnemingen vierden de Maya’s feesten en deden ze ook voorspellingen. “Tijdens zonnefeesten werd er bijvoorbeeld volop gedanst. Maar de geleerden keken ook naar de hemel om te voorspellen wat de beste dag was om te trouwen.”

Het turen naar de zon en sterren van oude beschavingen moet echter niet worden afgedaan als prehistorische hocuspocus, benadrukt Van Broekhoven. “Bedenk dat veel waarnemingen ook een heel duidelijk doel dienden: mensen waren afhankelijk van de zon, voor landbouw, maar ook voor tijdmeting.”

Wat dat betreft is er volgens de geschiedkundige maar weinig veranderd. “Het is eigenlijk vreemd dat mensen oude zonnekalenders en zonfeesten vaak zien als iets dat ver van ze afstaat, iets occults bijna.” Steeds als we op ons mobieltje kijken hoe laat het is, of een blik werpen op de verjaardagskalender op het toilet, kijken we indirect naar hemel. “Ons besef van tijd, onze verjaardagsfeesten, ze zijn allemaal gebaseerd op de zon, al beseffen we dat niet altijd meer.” 

Over de auteur

Dennis Rijnvis

Schrijver en wetenschapsjournalist

Laat een reactie achter

Wetenschap van het dagelijks leven

Even voorstellen: Dennis Rijnvis

Als ik een stripheld zou zijn, zou ik er waarschijnlijk uitzien als op deze tekening. Mijn naam is Dennis Rijnvis. Ik ben schrijver, blogger en schreef als wetenschapsjournalist voor Quest en De Volkskrant. Op deze website deel ik inzichten over wetenschap, geschiedenis en zelfontwikkeling.

Op mijn andere blog Schrijfvis, geef ik schrijftips en advies voor storytelling.

Recente berichten

Recente reacties

Archieven

Categorieën

Meta